अमेरिकाले भन्यो, ‘अब चीनसँग जोडिए मात्र नेपालको हित हुन्छ’

पछिल्ला वर्ष अमेरिकाले नेपालप्रति हेर्ने नीतिसँग भारतलाई जोडेर निकै बहस हुने गरेका छन् । दक्षिण एसियाका दुई ठूला राष्ट्र चीन र भारतको बीचमा रहेको नेपालको भारतसँगको सम्बन्ध युगौ देखिको हो । सम्बन्धका आधारहरु धेरै हुन सक्छन् तर सानो राष्ट्र हुने वित्तिक्कै ठूलो राष्ट्रको परराष्ट्र नीतिअनुसार कुनै पनि मुलुकलाई हेर्नु नजरअन्दाज मात्र हुने कुटनीतिक मामलामा दख्खल राख्ने जानकारहरु बताउँछन् । यसै सन्दर्भमा बुधबार राजधानीमा आयोजित एक कार्यक्रममा अमेरिकन राजदूत अलइना वि टेप्लिजले अमेरिकाले कहिल्यै नेपाललाई भारतका आँखाबाट नहेरेको स्पष्ट पारिन् । अमेरिकाले नेपाललाई आप्mनै आँखाले हेरेकोले नै आफ्नो देशले यहाँ राजदूतावास र द्धिपक्षीय सहकार्यका कार्यक्रमहरु सञ्चालन गरिरहेको बताइन् । त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा आयोजित ‘अमेरिकी विदेश नीति र दक्षिण एसिया’ विषयक कार्यक्रमलाई सम्बोधन गर्दै उनले नेपालले भारत र चीनको प्रगतिबाट धेरै फाइदा लिन सक्ने समेत बताएकी थिइन् । यो काम गर्न सके चीन र भारतसँगै नेपाल पनि विश्वको नजरमा अगाडि देखिने उनको आसय थियो । 

किन हेरिन्छ भारतको दृष्टिकोणबाट नेपाललाई ? 
नेपाल एसियाका विकासशील राष्ट्रहरुको कोटीमा पर्ने गर्छ । हज्जारौ वर्षदेखि सार्वभौम अस्तित्वमा रहेको यो मुलुक सानो तर दुई ठूला छिमेकी मुलुकहरुलाई प्रभाव पार्ने रणनैतिक स्थलमा रहेको छ । विश्वमा हिमाली मुलुकको उपमा पाएको नेपालको भारतसँग आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक लगायतका सम्बन्धहरु भने यूगौदेखि जोडिदै आएका छन् । भारतमा ब्रिटिस साम्राज्य कायम रहँदा समेत आफ्नो मुलुक जोगाउन सफल नेपालीहरुलाई केही असमान सन्धिहरुको जालमा पारेर भारतले आफ्नो अघोषित प्रान्त बनाउने दुस्साहास गरेको देखिन्छ । राजनीतिक, आर्थिक, सांस्कृतिक सम्बन्धहरुलाई समेत उसले त्यही नजरबाट परिभाषित गरिदिनाले नेपाल–भारतबीच उत्तारचढावहरु आइरहेका छन् । कतिपय राजनीतिक र कुटनीतिक विषयमा साउथ ब्लक हावी भैदिनाले समेत यो समस्या आइपरेको जानकारहरुको भनाई छ । त्यसैको आधारमा पश्चिमा राष्ट्रहरुले नेपाललाई हेर्ने नजर परिवर्तन भयोकि भएन भन्ने बहसहरु काठमाण्डुमा बेला–बेलामा चलिरहन्छन् । त्रिविमा आयोजित कार्यक्रममा अमेरिकी राजदूतले भनेकी छन्, ‘नेपाललाई हामी हाम्रै आँखाले हेर्छौ । यदि अर्काका आँखाबाट हेर्ने नीति हुँदो हो त नेपालमा दूतावास नै रहँदैन थियो होला । हाम्रो सम्बन्ध छ । दूतावास छ । यति धेरै अमेरिकीहरु नेपालसँगको सहकार्यमा काम गरिरहेका छौ ।’ यस अभिव्यक्तिबाट के पुष्टि हुन्छ भने अमेरिका लगायतका पश्चिमा राष्ट्रहरुले नेपाललाई हेर्ने परराष्ट्र नीतिलाई फेरबदल गरिसकेका छन् । 

वाध्यात्मक पछिल्लो अवस्थाः 
नेपालमा नयाँ संविधान जारी भए लगत्तै भारत चिढियो । उसले मधेसी मुद्धाहरुलाई आधार बनाएर काठमाण्डुलाई प्रभावमा पार्ने कोसिस भएको प्रस्टै देखियो । नयाँ संविधान जारी भए लगत्तै आएको केपी ओली नेतृत्वको सरकारले भारतसँगको सम्बन्धमा थप उत्तारचढाव ल्याइदिएपछि दुई देशबीचको सम्बन्धमा अहिले निकै कटुता देखिन्छ । यसले काठमाण्डुलाई बेइजिङतर्फ नजिक पु¥याएको छ भने दिल्ली टाढिएको छ । पश्चिमा मुलुकहरु भने खुलेर सन्तुलित कुटनीतिक पाइलाहरु चालिहरहेका छन् । यही बीचमा अमेरिकन राजदूतले यो क्षेत्रमा क्षेत्रिय व्यापार विस्तार, लागानीको वातावरण र असल शासनको संयोजन हुन सके विश्व नै दक्षिण एसियामा केन्द्रित हुने उनले बताएकी छन् । यसबाट के प्रस्ट हुन्छ भने दिल्लीको चस्माले काठमाण्डुलाई हेर्ने पश्चिमा शक्ति राष्ट्रहरु सन्तुलित मात्र देखिएका छैनन्, बेइजिङलाई समेत नेपालले उपयोग गर्नुपर्ने सल्लाह दिन थालेका छन् । राजधानीको कार्यक्रममा अमेरिकन राजदूतले मुख खोलेरै भनेकी छन्, ‘नेपाल चीनलाई दक्षिण एसिया जोड्ने स्थानमा छ, सबैतिर सम्पर्क बढाएर अघि बढे नेपाल यो क्षेत्रकै सबैभन्दा माथि रहन्छ ।’ पछिल्लो समयमा चीनले आफ्नो भूमि तिब्बतलाई दक्षिण एसियाको ढोका बनाउँदै काठमाण्डुसँग गाढा सम्बन्ध बनाइरहेको उनको बुझाई छ । दुई दशकअघिसम्म चीनसँग सम्बन्धनै बनाउन नचाहाने पश्चिमा राष्ट्रहरुले यो पटक भने काठमाण्डुलाई समेत भारत र चीन दुबैलाई उपयोग गर्न सल्लाह दिनु काठमाण्डुका लागि सुःखद विषय रहेको जानकारहरुको भनाई छ ।